શ્રાદ્ધ ન કરી શકો તો? શાસ્ત્રો શું માન્ય રાખે છે

માંદગી, અંતર, પૈસાની તંગી, કે શ્રાદ્ધ કરનાર પુત્ર ન હોવાને કારણે તમે પૂરું શ્રાદ્ધ ન કરી શકો, તો પરંપરા તમને શ્રાદ્ધ છોડી દેવાનું નથી કહેતી. તે તમને એ જ દિવસે કરી શકાય એવું નાનું સ્વરૂપ આપે છે. ગ્રંથોમાં આ સ્વરૂપો ક્રમવાર આપેલાં છે: અગ્નિમાં આહુતિ અને બ્રાહ્મણ ભોજન સાથેની પૂરી વિધિથી શરૂ કરીને, કાચું અન્ન, ભોજનના બદલે ધન, તલ અને જળ, અને છેલ્લે બંને હાથ ઊંચા કરીને કરાતી પ્રાર્થના સુધી. નીચે આ સ્વરૂપો, તે જે ગ્રંથોમાંથી આવે છે તેના ઉલ્લેખ સાથે, આપ્યાં છે, અને પછી સામાન્ય પરિસ્થિતિઓ એક પછી એક સમજાવી છે. પૂરી વિધિ માટે અમારી શ્રાદ્ધ વિધિની માર્ગદર્શિકા જુઓ.

આ પ્રશ્નનો ઉકેલ આપતો ગ્રંથનો ભાગ

સૌથી સ્પષ્ટ વાત વિષ્ણુ પુરાણમાં (અંશ 3, અધ્યાય 14) છે, જ્યાં ઔર્વ ઋષિ જેને પિતૃઓનાં ગીતો કહે છે તે સંભળાવે છે - એટલે કે પિતૃઓ પોતે કહે છે કે તેમને શાનાથી તૃપ્તિ મળે છે. એચ. એચ. વિલ્સનના 1840ના અંગ્રેજી અનુવાદ પ્રમાણે, પિતૃઓ કહે છે કે જેની શક્તિ હોય તેણે ભેટ અને ભોજનથી તેમનું સન્માન કરવું. જો તે રાંધેલું ભોજન ન આપી શકે, તો તેણે કાચું અનાજ આપવું, "અથવા પોતે આપી શકે એવી ભેટ, ભલે ગમે તેટલી નજીવી હોય". જો એટલું પણ તેના ગજા બહાર હોય, તો તેણે તલ અને જળ અર્પણ કરવાં, અથવા ગાય માટે એક દિવસનો ચારો ભેગો કરવો. અને પછી:

"આમાંનું કશું પણ શક્ય ન હોય, તો તેણે વનમાં જવું, અને સૂર્ય તથા બીજા લોકપાલો તરફ પોતાના હાથ ઊંચા કરીને મોટેથી કહેવું - મારી પાસે ન ધન છે, ન સંપત્તિ, ન અનાજ, ન પિતૃઓને અર્પણ કરવા યોગ્ય બીજું કશું જ. તેથી મારા પિતૃઓને નમન કરીને હું આશા રાખું છું કે ભક્તિભાવથી આકાશ તરફ ઊંચા કરેલા મારા આ હાથથી પિતૃઓ તૃપ્ત થશે."

આ ભાગના અંતે કહ્યું છે: "જે પોતાની પાસે હોય એવાં સાધનોથી તેમની ઇચ્છા પૂરી કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે, તે શ્રાદ્ધ નામની પિતૃવિધિ કરે છે." મનુસ્મૃતિ (3.82) પિતૃઓને રોજ થતા અર્પણ વિશે પણ આ જ કહે છે: તે "અન્નથી, કે જળથી, અથવા દૂધ, કંદમૂળ અને ફળથી પણ" કરી શકાય. ધર્મસિંધુ, જે ગ્રંથને આધારે આજે પણ ઘણા પુરોહિતો શ્રાદ્ધના પ્રશ્નોનો નિર્ણય કરે છે, તેમાં પણ હાથ ઊંચા કરીને કરવાની આ પ્રાર્થના આપેલી છે.

નાનાં સ્વરૂપો, સૌથી પૂર્ણથી સૌથી સાદા સુધી

સ્વરૂપ	તેમાં શું થાય છે
પૂરું શ્રાદ્ધ	અગ્નિમાં આહુતિ (હોમ), પિતૃઓના સ્થાને બેસાડેલા બ્રાહ્મણોને ભોજન, અને પિંડદાન. જ્યાં પણ વ્યવસ્થા થઈ શકે ત્યાં આ પૂરું સ્વરૂપ.
સંકલ્પ શ્રાદ્ધ	વિધિવત્ સંકલ્પ અને એક, બે કે ત્રણ બ્રાહ્મણોને ભોજન, પણ અગ્નિની આહુતિ (હોમ) વગર અને પિંડ વગર.
ચટક શ્રાદ્ધ	કોઈ બ્રાહ્મણ આવી ન શકે ત્યારે બ્રાહ્મણોના આસને દર્ભ મૂકીને વિધિ કરવામાં આવે છે. ધર્મસિંધુ તેને દર્ભવટુ શ્રાદ્ધ કહે છે; કર્ણાટકમાં તે ચટક શ્રાદ્ધ અને મહારાષ્ટ્રમાં ચટ શ્રાદ્ધ કહેવાય છે.
આમ શ્રાદ્ધ	રાંધેલા ભોજનના બદલે બ્રાહ્મણને કાચું સીધું - કાચા ચોખા, કાચાં કેળાં, દાળ, ગોળ - આપવામાં આવે છે.
હિરણ્ય શ્રાદ્ધ	ભોજનના બદલે સંકલ્પ સાથે ધન (પરંપરાગત રીતે સોનું) આપવામાં આવે છે.
તલ તર્પણ	પિતૃઓનાં નામ લઈને કાળા તલ ભેળવેલું જળ અર્પણ કરવું.
ફક્ત જળ	તલ ન હોય તો નામ લઈને ફક્ત જળ અર્પણ કરવું.
ઊંચા કરેલા હાથ	કશું જ આપી શકાય એમ ન હોય ત્યારે, ઉપર આપેલી વિષ્ણુ પુરાણની પ્રાર્થના.

શ્રીવૈષ્ણવ લેખક સ્વ. મુક્કુર લક્ષ્મીનરસિંહાચાર્યે પણ આ સ્વરૂપોને લગભગ આ જ ક્રમમાં ગોઠવ્યાં હતાં - હોમ સાથેની પૂરી વિધિથી લઈને તર્પણ અને ફક્ત જળ સુધી. હિરણ્ય સ્વરૂપ ધર્મસિંધુમાંથી છે, જે વાર્ષિક શ્રાદ્ધ પૂરા સ્વરૂપમાં ન થઈ શકે ત્યારે આ સ્વરૂપ કરવાનું કહે છે.

બધાં સ્વરૂપોમાં એક જ નિયમ: દિવસ ન ચૂકવો

ધર્મસિંધુ સ્પષ્ટ કહે છે કે વાર્ષિક શ્રાદ્ધ તેના પોતાના દિવસે જ થાય - રાંધેલા ભોજનથી, કાચા અન્નથી કે ધનથી - અને બીજા દિવસ પર ન ખસેડાય. નાનું સ્વરૂપ દિવસ સાચવવાનો રસ્તો છે, દિવસ ખસેડવાનું બહાનું નથી. એ દિવસે કશું જ થઈ શકે એમ ન હોય ત્યારે જ - જેમ કે પરિવારમાં સૂતક હોય, અથવા કોઈ આફત આવી પડે - શ્રાદ્ધ પાછળ ઠેલાય છે. પુરોહિત આવી ન શકે, તો જાતે કરેલો સંકલ્પ અને તર્પણ દિવસ સાચવે છે; ફક્ત આમંત્રિત બ્રાહ્મણ ન આવે, તો નીચે આપેલું ચટક સ્વરૂપ તેને સાચવે છે. જે શ્રાદ્ધ પાછળ ઠેલવું પડ્યું હોય, તે પછી કયા દિવસોએ કરી શકાય તેનો ક્રમ અમારી શ્રાદ્ધ ચૂકી જવાય તો શું કરવું માર્ગદર્શિકામાં આપેલો છે.

આ જ સ્રોતો એમ પણ કહે છે કે નાનાં સ્વરૂપો સાચી અસમર્થતા માટે છે. trsiyengar.com પર પ્રકાશિત શ્રાર્ધમ (શ્રાદ્ધ) વિશેના પ્રશ્નોત્તરનો એક સંગ્રહ આ વાત સીધી રીતે કહે છે: જે કોઈ સમર્થ હોય - ફક્ત આર્થિક રીતે નહીં, શારીરિક અને માનસિક રીતે પણ - તેણે હોમ સાથે શ્રાદ્ધ કરવું, કારણ કે ત્યારે જ અર્પણ ત્રણ રીતે પિતૃઓ સુધી પહોંચે છે: અગ્નિ દ્વારા, ભોજન દ્વારા અને પિંડ દ્વારા.

પરિસ્થિતિ પ્રમાણે

તમે માંદા છો, વૃદ્ધ છો કે પથારીવશ છો

આ પરિસ્થિતિમાં હિરણ્ય અને આમ સ્વરૂપ સૌથી અનુકૂળ છે. પુરોહિત ઘરે આવીને તમારી સાથે સંકલ્પ કરાવી શકે છે, અને તમે બેઠા હો કે સૂતા હો, ત્યાં જ વિધિ પૂરી કરી શકે છે. મહાલય શ્રાદ્ધ માટે, વર્ષ ખાલી ન જાય તે માટે ધર્મસિંધુ પ્રતિનિધિ દ્વારા શ્રાદ્ધ કરાવવાની છૂટ આપે છે. વાર્ષિક શ્રાદ્ધ માટે, તમારી પરંપરામાં કોઈ સગું તમારા વતી શ્રાદ્ધ કરી શકે કે નહીં તે તમારા પુરોહિતને પૂછો.

પુત્ર નથી, અથવા પુત્ર કરી શકે એમ નથી

અવસાન પછીના પહેલા દસ દિવસની વિધિઓ માટે ગરુડ પુરાણ (સારોદ્ધાર, અધ્યાય 11, શ્લોક 12-17) એક ક્રમ આપે છે: "પુત્ર ન હોય તો પત્નીએ તે વિધિઓ કરવી, અને પત્ની ન હોય તો ભાઈએ; અથવા બ્રાહ્મણના શિષ્યે કે યોગ્ય સગાએ તે કરવી." તે ઉમેરે છે કે દિવંગતના ભાઈઓના પુત્રો કે પૌત્રો પણ આ વિધિઓ કરી શકે છે. ગ્રંથો દોહિત્રને (દીકરીના દીકરાને) પણ વિધિ કરનાર તરીકે માન્ય રાખે છે. વાર્ષિક શ્રાદ્ધમાં તમારી પરંપરા આ કેવી રીતે લાગુ કરે છે તે તમારા પુરોહિતને પૂછો. અમારી પિતૃ પક્ષની માર્ગદર્શિકામાં જણાવ્યું છે તેમ, પુત્ર ન હોય ત્યારે આજે ઘણા પુરોહિતો દીકરીઓને પણ તર્પણ અને શ્રાદ્ધમાં માર્ગદર્શન આપે છે.

સીધી વંશરેખા બહારની વ્યક્તિ માટે વિધિ કરવાની ચિંતા હોય, તેમના માટે આ જ ગ્રંથમાં એક કથા છે. અધ્યાય 7માં એક રાજા વનમાં મળેલા એક અજાણ્યા પ્રેતાત્મા માટે વિધિ કરે છે, અને ગ્રંથ અંતે કહે છે: "અજાણ્યાએ કરેલા શ્રાદ્ધથી પણ દિવંગતો સુખમય ગતિ પામે છે - તો પછી પુત્ર શ્રાદ્ધ કરે ત્યારે પિતા એ ગતિ પામે તેમાં શી નવાઈ!"

તમે પરદેશમાં, કે ઘરથી દૂર રહો છો

વિધિ બધે એક જ છે, પણ દિવસ એક જ ન પણ હોય. તમે જ્યાં છો ત્યાં બપોરના સમયે કઈ તિથિ ચાલે છે તેના પરથી શ્રાદ્ધની તિથિ નક્કી થાય છે, એટલે લંડન કે સિંગાપોરમાં શ્રાદ્ધનો દિવસ ભારત માટે છપાયેલી તારીખથી એક દિવસ આગળ-પાછળ આવી શકે છે; અમારી તર્પણની માર્ગદર્શિકામાં આ સમજાવ્યું છે. તમારી નજીક કોઈ પુરોહિત ન હોય, તો સાચા દિવસે જાતે કરેલો સંકલ્પ અને તર્પણ પણ એ દિવસ સાચવે છે. ગ્રંથો કર્તા પોતે વિધિ કરે એવી અપેક્ષા રાખે છે, અને શ્રીરામે પોતાના પિતાનું શ્રાદ્ધ જાતે કર્યું હતું તે આજે પણ યાદ કરાય છે. તમારા પરિવારની પરંપરા પ્રતિનિધિ દ્વારા વિધિની છૂટ આપતી હોય, તો વતનમાં કે ગયા જેવા તીર્થમાં પુરોહિત એ જ દિવસે શ્રાદ્ધ કરી શકે છે, અને તમે ફોન પર સંકલ્પમાં જોડાઈ શકો છો. સંકલ્પમાં કોનાં નામ અને ગોત્ર લેવાનાં છે તે તેમને સ્પષ્ટ જણાવો.

પરિવારમાં જન્મ કે મૃત્યુ થયું છે

પરિવારમાં જન્મ કે મૃત્યુ થાય ત્યારે આશૌચ (સૂતક)નો સમય શરૂ થાય છે, અને તેની અંદર આવતું શ્રાદ્ધ સૂતક પૂરું થાય ત્યાં સુધી પાછળ ઠેલાય છે. જો આવું મહાલયના પખવાડિયા દરમિયાન બને, તો ધર્મસિંધુ કહે છે કે સૂતક પૂરું થયા પછી ઓછામાં ઓછું એક દિવસનું મહાલય શ્રાદ્ધ કરવું.

પૂરી વિધિ માટે પૈસા નથી

ઉપર આપેલો વિષ્ણુ પુરાણનો ભાગ જ આનો જવાબ છે, અને તે શબ્દશઃ લેવાનો છે: કાચું અનાજ, થોડા તલ અને જળ, કે ગાય માટે ચારો - આ બધું માન્ય છે. ગરુડ પુરાણ દાન વિશે પણ આ જ કહે છે: "તે નાનું હોય કે મોટું, મારે મન તેનો કોઈ ફરક નથી." ટૂંકું સ્વરૂપ કરાવવા પુરોહિતને બોલાવવા હોય, તો દક્ષિણા તમારે તેમની સાથે વાત કરીને નક્કી કરવાની છે; અમારા પુરોહિતના ખર્ચ વિશેના લેખમાં ભાવ કેવી રીતે નક્કી થાય છે તે સમજાવ્યું છે.

પૂરતા બ્રાહ્મણોની વ્યવસ્થા થઈ શકતી નથી

પૂરા સ્વરૂપમાં ઘણા બ્રાહ્મણોને બેસાડવામાં આવે છે. ધર્મસિંધુ ભાગવત પુરાણનો (7.15.3) આધાર આપે છે: બે દેવો માટે અને ત્રણ પિતૃઓ માટે, અથવા દરેક સ્થાને એક-એક, અને ધનવાન ઘરે પણ તેનાથી વધારે ન બેસાડવા. જો ફક્ત એક જ બ્રાહ્મણ મળે, તો ધર્મસિંધુ પ્રમાણે દેવોના આસને શાલિગ્રામ મૂકવામાં આવે છે અને એ એક બ્રાહ્મણને બધા પિતૃઓ માટે બેસાડવામાં આવે છે. એક પણ બ્રાહ્મણ ન મળે, તો તે બ્રાહ્મણના આસને દર્ભ મૂકીને આખું શ્રાદ્ધ હંમેશની જેમ કરવાની છૂટ આપે છે: આ દર્ભવટુ શ્રાદ્ધ છે, જેને કન્નડ પરિવારો ચટક શ્રાદ્ધ અને મરાઠી પરિવારો ચટ શ્રાદ્ધ કહે છે. દર્ભ ભોક્તાનું પ્રતીક છે, એટલે કે એ બ્રાહ્મણ, જે પિતૃઓના સ્થાને બેસીને ભોજન કરત. તમારા પરિવારની પ્રથા તમારા પુરોહિત જાણતા હશે, એ આસનો પર પીરસાયેલા ભોજનનું શું કરવું તે પણ.

એ દિવસે કર્તાનાં પત્ની માસિક ધર્મમાં હોય

શ્રાદ્ધ રાહ જુએ કે તેમની ગેરહાજરીમાં થાય, તે અંગે પરંપરાઓ જુદી જુદી છે, અને ઘણી વાર તે પરિવારના વેદ પર આધાર રાખે છે. અનુમાન કરવાને બદલે તમારા પુરોહિતને પૂછો.

ત્રણ બાબતો જે ન કરવી

• શ્રાદ્ધ વહેલું ન કરો. સાચી અડચણ હોય તો શ્રાદ્ધ પાછળ ઠેલી શકાય છે; પણ અનુકૂળતા ખાતર તેને ક્યારેય તેના દિવસ પહેલાં કરવામાં આવતું નથી.
• દિવસના ખોટા સમયે ન કરો. ધર્મસિંધુ શ્રાદ્ધનો સમય બપોરનો ગણે છે, અને પૂરું (પાર્વણ) શ્રાદ્ધ સવારે અને મધ્યાહ્ન પહેલાં, સાંજે અને રાત્રે કરવાની મનાઈ કરે છે. સાચી અડચણ હોય ત્યારે જ તે વાર્ષિક શ્રાદ્ધ વધુમાં વધુ રાત્રિના પહેલા ભાગ સુધીમાં પૂરું કરવાની છૂટ આપે છે.
• ચૂપચાપ છોડી ન દો. ઉપરનું દરેક સ્વરૂપ, ઊંચા કરેલા હાથ સુધી, દિવસ સાચવવાની એક રીત છે. દિવસને કશું જ કર્યા વગર જવા દેવો - એ એક જ વાત કોઈ ગ્રંથ માન્ય રાખતો નથી.

પિતૃ પક્ષનો છેલ્લો દિવસ, સર્વપિતૃ અમાસ, દરેક પિતૃ માટે રાખવામાં આવ્યો છે; 2026માં તે શનિવાર, 10 ઓક્ટોબરે છે, અને અમારું અમાસનું કેલેન્ડર દર વર્ષે તમારા શહેર માટેની તારીખ આપે છે. ઘરે ટૂંકું સ્વરૂપ કરાવવા પુરોહિત જોઈતા હોય, તો શ્રાદ્ધ માટે પુરોહિતની વિનંતી મોકલો અને તમે કયું સ્વરૂપ વિચાર્યું છે તે જણાવો.