अय्यंगार श्रार्धम्: श्रीवैष्णव श्राद्ध कसे करतात

बहुतेक अय्यंगार (श्रीवैष्णव) घराणी वार्षिक श्रार्धम्, म्हणजेच "तिथी", आपस्तंब पद्धतीने करतात; त्यात विधीचे रक्षणकर्ते (श्रार्ध संरक्षक) म्हणून श्री महाविष्णूंसाठी एक स्थान असते, आणि श्रीवैष्णव लेखक ते केंद्रस्थानी मानतात. बौधायन, ऋग्वेदी आणि सामवेदी कुटुंबे आपापले सूत्र पाळतात. क्रम - संकल्प, विश्वेदेवांसाठी आणि पितरांसाठी बसवलेले ब्राह्मण, होम, भोजन, पिंड, दक्षिणा - हा स्मार्त घराण्यांसारखाच वैदिक क्रम आहे. श्रीवैष्णव लेखक त्यात भर घालतात ती अशी: प्रकारांची स्पष्ट श्रेणी, ज्याला शक्य आहे त्याने होमासह पूर्ण विधी करावा हे ठाम मत, आणि श्राद्ध पुढे ढकलण्याचे नियम. हा लेख स्वर्गीय मुक्कूर लक्ष्मीनरसिंहाचारियार यांनी मांडलेल्या श्रेणीवर, आणि trsiyengar.com वर प्रकाशित झालेल्या श्रार्धम्‌विषयक प्रश्नोत्तरांच्या संग्रहावर आधारित आहे.

कोणाचे नियम पाळले जातात

श्रार्धम्‌ला सध्याचे स्वरूप कसे आले, याबद्दल एक श्रीवैष्णव कथन असे की बौधायन ऋषींनी प्रथम ही विधी-पद्धत मांडली - ती दीर्घ होती - आणि नंतर आपस्तंब ऋषींनी ती संक्षिप्त करून आज बहुतेक अय्यंगार घराणी पाळतात ते स्वरूप दिले. तपशिलाच्या प्रश्नांसाठी हाच संग्रह वैद्यनाथ दीक्षितांच्या स्मृतिमुक्ताफलाचा (सर्वसाधारणपणे वैद्यनाथ दीक्षितीयम् म्हणून ओळखला जाणारा, आणि 1985 मध्ये तमिळ सारांशरूपातही छापलेला ग्रंथ) आधार घेतो; तसेच पितृमेध सारम् आणि अहोबिल मठाच्या एका जीयर स्वामींनी संन्यास घेण्यापूर्वी लिहिलेला श्रीवैष्णव सदाचार निर्णय यांसारख्या श्रीवैष्णव ग्रंथांचाही.

अय्यंगार श्रार्धम्‌मध्येही असलेल्या टप्प्यांच्या संपूर्ण क्रमासाठी आमचा स्मार्त श्राद्धावरील टप्प्याटप्प्याचा लेख पाहा. या लेखाचा उरलेला भाग श्रीवैष्णव प्रथा कशाची भर घालते किंवा कशावर भर देते, याबद्दल आहे.

पाच आसने

सर्वात पूर्ण प्रकारात, मुक्कूर लक्ष्मीनरसिंहाचारियार यांनी लिहिल्याप्रमाणे, पाच ब्राह्मणांना निमंत्रण दिले जाते, पुढील प्रत्येक स्थानासाठी एक:

• ब्रह्मा - होमावर देखरेख करणारे पुरोहित
• बृहस्पती - विधी चालवणारे वाध्यार
• विश्वेदेव - पितरांसोबत येणारे देव
• पितृ - स्वतः पितर
• श्री महाविष्णू - श्रार्धम्‌चे रक्षणकर्ते म्हणून आसनस्थ

आज बहुतेक घरांत यापेक्षा कमी ब्राह्मण बोलावले जातात. पितरांच्या स्थानी बसलेल्या एकमेव ब्राह्मणाला वसु, रुद्र आणि आदित्य या रूपांशी - श्रार्धम्‌च्या देवतांशी - एकरूप मानले जाते, त्यामुळे तो एकच अतिथी अर्पण तिन्ही पिढ्यांपर्यंत, आणि त्यापलीकडेही, पोहोचवतो.

प्रकार, पूर्ण विधीपासून सर्वात सोप्यापर्यंत

एखादे घराणे वापरू शकेल अशा प्रत्येक प्रकाराची मुक्कूर लक्ष्मीनरसिंहाचारियार यांनी श्रेणी लावली:

श्रेणी	प्रकार
सर्वश्रेष्ठ	होम आणि भोजनासह: उत्तम म्हणजे पाच ब्राह्मण, कमीत कमी वाध्यार आणि एक अतिथी - होमाचा प्रत्येक प्रकार खालील सर्व प्रकारांपेक्षा श्रेष्ठ
चांगला	होमाशिवाय संकल्प श्रार्धम्, तीन ब्राह्मण आणि वाध्यार यांना भोजन
मध्यम	होमाशिवाय संकल्प श्रार्धम्, दोन अतिथी (विश्वेदेव आणि पितृ) आणि वाध्यार
यांपैकी सर्वात कनिष्ठ	होमाशिवाय संकल्प श्रार्धम्, एक अतिथी आणि वाध्यार
भोजनाशिवाय	शिधा - कच्चे तांदूळ, कच्ची केळी, डाळी, गूळ - संकल्पासह तीन ब्राह्मणांना अर्पण
आम श्रार्धम्	संकल्पाचा मंत्रही न म्हणता एकाच ब्राह्मणाला दिलेला शिधा
दुसरे काहीच शक्य नसेल तेव्हा	त्या दिवशी विष्णूंच्या चरणी अर्पण केलेले तिलतर्पणम्; आणि तीळ नसतील तर नुसते पाणी

भोजनाऐवजी पैसे देऊन केले जाणारे हिरण्य श्रार्धम् यांच्या बरोबरीने येते. हा संग्रह ते खऱ्या मर्यादा असलेल्यांसाठी - उदाहरणार्थ दीर्घ विधीसाठी बसू न शकणाऱ्या अतिवृद्धांसाठी - असल्याचे सांगतो. इतर परंपरा या प्रकारांकडे कसे पाहतात, ते आमच्या पूर्ण श्रार्धम् शक्य नसेल तेव्हाच्या लहान प्रकारांवरील लेखात दिले आहे.

होमाच्या प्रकारावर इतका भर का

लहान प्रकार सोयीसाठी नाहीत, हे हा संग्रह थेट सांगतो. ज्याला शक्य आहे - केवळ आर्थिकदृष्ट्या नव्हे, तर शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्याही - त्या प्रत्येकाने होमासह श्रार्धम् करावे. त्याचे कारण: तेव्हाच अर्पण तीन वेळा दिले जाते - आधी अग्नीद्वारे, मग ब्राह्मणांच्या भोजनाद्वारे, आणि शेवटी पिंडांद्वारे - आणि या तिन्हींनंतरच उरलेले शिजवलेले अन्न पितृ शेषम्, म्हणजे पितरांचा वाटा, बनते, जे कुटुंब त्यांचा आशीर्वाद म्हणून ग्रहण करते. हिरण्य श्रार्धम्‌मध्ये पितृ शेषम् निर्माण होत नाही. हे अन्न काय आहे हे माहीत नसल्याने अनेक घरे त्याला हातही लावत नाहीत, याबद्दल हा संग्रह खेद व्यक्त करतो.

पहिल्यांदा श्राद्ध करणारे कर्ते विचारतात ते तपशील

• सातवी आहुती. होमात वडील, आजोबा आणि पणजोबा यांना प्रत्येकी दोन आहुती दिल्यानंतर, सातवी आहुती ज्ञात-अज्ञात पितरांना दिली जाते: माहीत असलेले आणि माहीत नसलेले पूर्वज, आणि ज्यांचे विधी करणारे कोणीच नव्हते असे दूरचे नातलग.
• पिंडांची संख्या. हा संग्रह सामवेदी आणि ऋग्वेदी घराण्यांसाठी तीन, यजुर्वेदी घराण्यांसाठी सहा, आणि बौधायन अनुयायांसाठी त्याहून जास्त पिंड सांगतो.
• श्रार्धम्‌चे अन्न कोण जेवू शकते. जवळचे नातेवाईक, त्याच गोत्राचे लोक, आणि सात वर्षांखालील मुले. तेंकलै परंपरेत इष्ट पंधी नावाची प्रथा आहे, ज्यानुसार कुटुंबाच्या इच्छेप्रमाणे कोणीही - नात्यात नसलेली व्यक्तीही - जेवू शकते.
• कावळा. एक भाग कावळ्यांसाठी ठेवला जातो; अतिथी भोजनावरून उठण्यापूर्वी कावळ्यांनी खायला सुरुवात करावी, असा या संग्रहाचा आदर्श आहे.
• एकादशी. कुटुंब जिचा उपवास पाळते अशा एकादशीला श्रार्धम्‌ची तिथी आली, तर अनेक श्रीवैष्णव कुटुंबे ते द्वादशीला करतात. तुमच्या वाध्यारांना विचारा.
• तर्पणम्. काटेकोरपणे पाहता ते दुसऱ्या दिवशी सकाळी केले जाते. श्रार्धम्‌च्या दिवशीच शेवटी ते करणे ही नंतर आलेली सोय आहे, आणि अजिबात न करण्यापेक्षा ते बरे, असे हा संग्रह मान्य करतो.
• वेळ. नियम दुपारचा (अपराह्णाचा) आहे. आजच्या दिनक्रमात, आणि अतिथींना मधुमेह असू शकतो हे लक्षात घेता, सकाळी 11 च्या सुमारास सुरुवात करणे सर्रास दिसते, म्हणजे अतिथी दुपारच्या सुरुवातीला जेवतात, हे हा संग्रह मान्य करतो.

पुढे ढकलणे, आणि जे कधीच करता येत नाही ते

श्रार्धम् त्याच्या तिथीलाच व्हायला हवे. हा संग्रह जे अपवाद सांगतो ते असे: वाध्यार किंवा अतिथी आले नाहीत, एखादे संकट आले, किंवा जवळच्या नातेवाइकाच्या मृत्यूमुळे आशौच आले. अशा कारणाने चुकलेले श्रार्धम् अगदी दुसऱ्याच दिवशी, किंवा पुढच्या कृष्ण पक्षातील अष्टमीला, किंवा पुढच्या अमावास्येला, याच क्रमाने केले जाते, आणि यांपैकी काहीच जमले नाही तर पुढच्या महिन्यात. पण ते पुढे ढकलता येते, कधीही आधी आणता येत नाही. याची संपूर्ण माहिती आमच्या श्राद्ध चुकल्यास काय करावे या लेखात आहे.

त्या दिवशी कर्त्याच्या पत्नीची मासिक पाळी असेल, तर प्रथा वेदानुसार बदलते: सामवेदी आणि ऋग्वेदी घराणी पाचवा दिवस उलटेपर्यंत थांबतात, तर यजुर्वेदी घराणी तिच्या अनुपस्थितीत श्रार्धम् करू शकतात, असे हा संग्रह नोंदवतो.

वडकलै आणि तेंकलै

अय्यंगारांच्या या दोन परंपरांमध्ये तत्त्वज्ञानात आणि अनेक घरगुती प्रथांमध्ये फरक आहे, आणि श्रार्धम्‌मध्येही ते फरक दिसू शकतात - काय म्हटले जाते त्यात, आणि वर दिलेल्या इष्ट पंधीसारख्या प्रथांत. दोन्हींमध्ये विधीचा क्रम कुटुंबाच्या सूत्रानुसारच असतो. तुमच्या समाजाबाहेरचे वाध्यार बुक करत असाल, तर तुमचे कुटुंब कोणती परंपरा पाळते ते त्यांना सांगा, म्हणजे ते त्यानुसार बदल करतील.

वार्षिक श्रार्धम् कधी थांबते का?

या संग्रहाचे उत्तर नकारार्थी आहे. जे आई किंवा वडील कदाचित आधीच परमपदम्‌ला पोहोचले असतील, त्यांचे श्रार्धम् का चालू ठेवावे, या प्रश्नाला हा संग्रह उत्तर देतो की दिवंगत कुठे गेले हे जाणण्याचा आपल्याकडे कोणताही मार्ग नाही, म्हणून ते आयुष्यभर चालू ठेवावे असे आपल्याला सांगितले आहे. ते तीन पिढ्यांसाठी अर्पण केले जात असल्याने, अजून अंतिम ध्येयाला न पोहोचलेल्या कोणत्याही पूर्वजापर्यंत, आणि माहीत असलेल्या आणि माहीत नसलेल्या नातलगांपर्यंतही ते पोहोचते.

इतर परंपरा हाच दिवस आपापल्या पद्धतीने पाळतात: माध्व श्राद्ध आणि उत्तर भारत आणि बंगालमधील श्राद्ध हे लेख पाहा. घरी श्रार्धम्‌साठी वाध्यार बुक करायचे असतील, तर येथे वाध्यारांसाठी विनंती पाठवा, आणि तुम्हाला हवा असलेला प्रकार (होमासह, संकल्प किंवा हिरण्य), तुमचा वेद, आणि वडकलै की तेंकलै, हे नमूद करा.