स्मार्त श्राद्ध विधी: वार्षिक श्राद्ध क्रमाने

संपूर्ण स्मार्त वार्षिक श्राद्ध एका ठरलेल्या क्रमाने होते: पूर्वजांच्या तीन पिढ्यांची नावे घेऊन केलेला विधिवत संकल्प, देवांच्या आणि पितरांच्या स्थानी बसवलेले ब्राह्मण, होम, मौन पाळून केले जाणारे भोजन, भाताच्या पिंडांचे अर्पण (पिंडप्रदान), आणि विधिवत निरोप. हे श्राद्ध निधनाच्या तिथीला केले जाते; ते साधारण भर दुपारी सुरू होते आणि पुढे दुपारनंतरच्या वेळेतही चालू राहते, आणि प्रत्येक टप्पा पुरोहित करवून घेतात. कर्नाटक, महाराष्ट्र आणि दक्षिणेच्या बऱ्याच भागातील स्मार्त पुरोहित आजही ज्या ग्रंथाच्या आधारे श्राद्धाचे प्रश्न सोडवतात, त्या धर्मसिंधूत सांगितल्याप्रमाणे विधीत काय काय होते, ते खाली क्रमाने दिले आहे - वेगवेगळ्या वैदिक शाखांमध्ये कुठे फरक आहे, त्याच्या टिपांसह. श्राद्ध म्हणजे काय आणि त्याचे प्रकार कोणते, यासाठी आधी आमचा श्राद्ध विधीवरील लेख वाचा.

तपशील तुमचे सूत्र ठरवते

प्रत्येक स्मार्त घराणे एखाद्या वैदिक शाखेचे असते, आणि प्रत्येक शाखेचे या विधीसाठी स्वतःचे सूत्र (विधिग्रंथ) असते. बहुतेक कन्नड, तमिळ, तेलुगू आणि मराठी स्मार्त घराणी यांपैकी एखादे सूत्र, किंवा एखादे सामवेदी सूत्र पाळतात:

• आपस्तंब - कृष्ण यजुर्वेदाचे सूत्र; दक्षिणेत अतिशय मोठ्या प्रमाणावर पाळले जाते.
• बौधायन - हेही कृष्ण यजुर्वेदाचे; यात विधीचे अधिक विस्तृत स्वरूप आहे.
• हिरण्यकेशी - कृष्ण यजुर्वेदाचे आणखी एक सूत्र, आपस्तंबाच्या जवळचे.
• कात्यायन - काण्व आणि माध्यंदिन घराण्यांचे शुक्ल यजुर्वेदीय सूत्र; कर्नाटक आणि महाराष्ट्रात प्रचलित.
• आश्वलायन - ऋग्वेदाचे सूत्र.

खाली दिलेला क्रम या सर्वांमध्ये सारखा आहे. जिथे त्यांच्यात फरक आहे - अग्नी कोणता, पिंड कोणत्या क्षणी द्यायचे - तिथे धर्मसिंधु प्रत्येक शाखेची प्रथा नोंदवतो, आणि तुमचे पुरोहित तुमच्या शाखेची प्रथा पाळतात. तमिळ घराणी अनेकदा धर्मसिंधूऐवजी वैद्यनाथ दीक्षितीयम् (वैद्यनाथ दीक्षितांचे स्मृतिमुक्ताफल) या ग्रंथाच्या आधारे निर्णय घेतात; क्रम तोच असतो.

श्राद्धाच्या आधी

• ब्राह्मण. धर्मसिंधूने उद्धृत केलेले भागवत पुराण (7.15.3) देवांसाठी (पितरांसोबत येणाऱ्या विश्वेदेवांसाठी) दोन आणि पितरांसाठी तीन, किंवा प्रत्येक स्थानी एक, असे ब्राह्मण सांगते, आणि श्रीमंत घरानेही यापेक्षा जास्त बोलावू नयेत, असे सांगते.
• संयम. कर्ता (श्राद्ध करणारी व्यक्ती) आणि निमंत्रित ब्राह्मण आदल्या रात्री उपवास करतात आणि श्राद्धाचा दिवस शांतपणे पाळतात: भांडण नाही, मोठ्याने बोलणे नाही, ब्रह्मचर्य.
• स्वयंपाकघर. स्वयंपाक कर्ता, त्याची पत्नी किंवा जवळचे नातेवाईक करतात, लोखंडाखेरीज कोणत्याही धातूच्या भांड्यांत. ब्राह्मणांचे भोजन होऊन पिंड अर्पण होईपर्यंत घरातील कोणीही जेवत नाही; लहान मुलांना दुसरीकडे जेवू घालतात.
• नावे. वडिलांच्या श्राद्धासाठी वडील, आजोबा आणि पणजोबा यांची नावे आणि गोत्र तयार ठेवा; आईच्या श्राद्धासाठी आई, आजी आणि पणजी यांची. तुमची शाखा ही गणना कशी करते, ते तुमचे पुरोहित सांगतील. एखादे नाव माहीत नसेल, तर त्याऐवजी नाते सांगितले जाते.

श्राद्ध केव्हा करतात

धर्मसिंधु दिवसाचे पंधरा मुहूर्त करतो. श्राद्धाची सुरुवात आठव्या मुहूर्तात करतात, ज्याला कुतप म्हणतात, आणि तिथून पुढच्या पाच मुहूर्तांत - माध्यान्हाच्या उत्तरार्धातून पुढे दुपारनंतरच्या वेळेत (अपराह्ण) - ते केले जाते. पूर्ण श्राद्ध सकाळी आणि दुपारपूर्वी, संध्याकाळी आणि रात्री करू नये, असे धर्मसिंधु सांगतो. दिवस ठरवणारी तिथी म्हणजे दुपारी चालू असलेली तिथी, सूर्योदयाची नव्हे; म्हणूनच श्राद्धाचा दिवस त्या तारखेसमोर छापलेल्या तिथीपेक्षा वेगळा असू शकतो. आमच्या पितृपक्ष 2026 च्या वेळापत्रकात यंदाच्या प्रत्येक तिथीचा श्राद्धाचा दिवस दिला आहे.

विधी, टप्प्याटप्प्याने

1. स्नान आणि शुद्धी. कर्ता स्नान करतो, धुतलेले कपडे घालतो, दर्भाचे पवित्रक बोटात घालतो आणि आचमन करतो.
2. संकल्प. जानवे उजव्या खांद्यावर घेऊन कर्ता संकल्प करतो की तो आपल्या पितरांचे श्राद्ध करणार आहे; तो प्रत्येक पूर्वजाचे नाते, गोत्र आणि नाव घेतो, आणि श्राद्धाचा प्रकार सांगतो: शिजवलेल्या अन्नाने, शिध्याने की पैशांनी.
3. ब्राह्मणांचे पाय धुणे. दोन जागा तयार केल्या जातात: उत्तरेला देवांच्या स्थानासाठी चौकोनी आणि दक्षिणेला पितरांच्या स्थानासाठी गोल. ब्राह्मणांचे पाय धुतले जातात; देवांच्या स्थानासाठीच्या पाण्यात जव (यव) आणि पितरांच्या स्थानासाठीच्या पाण्यात तीळ घातले जातात.
4. आसन. देवांच्या स्थानीचे ब्राह्मण पूर्वेकडे तोंड करून बसतात, पितरांच्या स्थानीचे उत्तरेकडे तोंड करून. देवांच्या स्थानाशेजारी विष्णुरूपी अतिथीसाठी एक आसन ठेवले जाते.
5. आवाहन आणि अर्घ्य. बसलेल्या ब्राह्मणांमध्ये आधी विश्वेदेवांचे आणि मग तिन्ही पितरांचे आवाहन केले जाते, आणि अर्घ्य (दर्भ, फुले, आणि जव किंवा तीळ घातलेल्या पाण्याचे अर्पण) दिले जाते. पितरांचे अर्घ्य तीन पात्रांत तयार केले जाते. काही शाखा अर्घ्याआधी आवाहन करतात, तर काही नंतर.
6. अतिथींचा सन्मान. गंध, धूप, दीप आणि वस्त्र अर्पण केले जाते. वस्त्र देता येत नसेल, तर जानवे किंवा त्याचे मूल्य द्यावेच, असे धर्मसिंधु सांगतो.
7. अग्नीला आहुती (अग्नौकरण). शिजवलेल्या अन्नाचा एक भाग अग्नीत अर्पण केला जातो. आपस्तंब घराणी पवित्र अग्नीला प्राधान्य देतात, आणि जे घर असा अग्नी ठेवत नाही ते या विधीसाठी तो प्रज्वलित करते; आश्वलायन घराणी घरचा अग्नी (गृह्याग्नी) वापरतात. जिथे अग्नीच नसेल, तिथे मनुस्मृतीने (3.212) परवानगी दिल्याप्रमाणे आहुती ब्राह्मणाच्या हातावर दिली जाते (पाणिहोम).
8. वाढणे. भोजन वाढले जाते, आणि कर्ता विधिवत ते पितरांना अर्पण करतो; त्या वाक्याचा शेवट असा असतो: "पितृरूपी जनार्दन वासुदेव प्रसन्न होवोत."
9. भोजन. ब्राह्मण मौन पाळून भोजन करतात. कर्ता पितरांना उद्देशून असलेले मंत्रपाठ म्हणतो आणि कशाचीही उणीव राहणार नाही याची काळजी घेतो. अतिथींना कधीही मीठ मागावे लागू नये, असे धर्मसिंधु आवर्जून सांगतो.
10. तृप्ती झाली का, असे विचारणे. भोजनानंतर कर्ता अतिथींना विचारतो की ते तृप्त झाले का, आणि ज्यांच्यासाठी अर्पण करणारे कोणीच नाही अशा पितरांसाठी थोडे अन्न जमिनीवर विखुरले जाते (विकिर).
11. स्वधा, अक्षय्य आणि दक्षिणा. ब्राह्मण "स्वधा" हा आशीर्वाद उच्चारतात, अर्पण कधीही क्षय न पावो अशी प्रार्थना करत पाणी अर्पण केले जाते (अक्षय्योदक), आणि दक्षिणा व विडा दिला जातो.
12. निरोप. पितरांना आणि देवांना निरोप दिला जातो (विसर्जन).
13. पिंडप्रदान. पिंड - तूप, मध आणि तीळ मिसळलेल्या शिजवलेल्या भाताचे गोळे - टोके दक्षिणेकडे करून पसरलेल्या दर्भावर ठेवले जातात, संकल्पात नाव घेतलेल्या तीन पिढ्यांपैकी प्रत्येकासाठी एक. आपस्तंब आणि हिरण्यकेशी प्रथेत हे, इथे दिल्याप्रमाणे, निरोपानंतर येते; आश्वलायन घराणी पिंड आधी देतात, साधारण ब्राह्मण भोजनानंतर चूळ भरतात त्या सुमारास. आपस्तंब प्रथेत मधला पिंड संततीसाठी आशीर्वाद म्हणून कर्त्याच्या पत्नीला दिला जाऊ शकतो; एरवी पिंड गाय, ब्राह्मण, अग्नी किंवा पाणी यांना दिले जातात.
14. कावळा आणि कुटुंबाचे जेवण. कावळ्यांसाठी एक भाग ठेवला जातो, आणि मग कुटुंब उरलेले अन्न जेवते; हे जेवण नेहमीचे उरलेले अन्न न मानता पितरांचा आशीर्वाद मानले जाते.

विधीच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी विष्णूचे स्मरण केले जाते, आणि शब्दांत किंवा कृतीत राहिलेली कोणतीही उणीव भरून निघावी अशी प्रार्थना केली जाते. काटेकोर पद्धतीत तर्पण (तीळ घातलेल्या पाण्याचे अर्पण) दुसऱ्या दिवशी सकाळी केले जाते; घराण्याच्या प्रथेनुसार ते श्राद्धाच्या आधीही होऊ शकते, आणि आता अनेक घरांत ते त्याच दिवशी शेवटी केले जाते. आमच्या तर्पण विधीवरील लेखात त्याची माहिती आहे.

शाखांमध्ये कुठे फरक आहे

मुद्दा	काय बदलते
पिंड केव्हा दिले जातात	निरोपानंतर (आपस्तंब, हिरण्यकेशी), किंवा आधी, भोजनानंतर (आश्वलायन)
अग्नी	पवित्र किंवा खास प्रज्वलित केलेला अग्नी (आपस्तंब), घरचा अग्नी (आश्वलायन), किंवा अग्नी नसेल तिथे ब्राह्मणाचा हात
आवाहन	काही शाखांमध्ये अर्घ्याआधी, इतरांमध्ये नंतर
पिंडांची संख्या	धर्मसिंधूतील वार्षिक श्राद्धात तीन; काही यजुर्वेदी घराणी सहा देतात, आणि बौधायन घराणी त्याहून जास्त

जानवे, आणि ते सारखे का बदलले जाते

संपूर्ण विधीत कर्ता आपले जानवे दोन स्थितींमध्ये सारखे बदलत असतो, आणि पहिल्यांदा श्राद्ध करणाऱ्या कर्त्याला हाच भाग सर्वात गोंधळात टाकणारा वाटतो. नियम सोपा आहे:

• डाव्या खांद्यावर (सव्य) - देवांना उद्देशून असलेल्या सर्व गोष्टींसाठी, आणि ब्राह्मणांना अतिथी म्हणून उद्देशून असलेल्या सर्व गोष्टींसाठी: त्यांचे स्वागत, त्यांना वाढणे, विडा देणे.
• उजव्या खांद्यावर (अपसव्य, ज्याला प्राचीनावीत असेही म्हणतात) - पितरांना उद्देशून असलेल्या सर्व गोष्टींसाठी: संकल्प, त्यांचे अर्घ्य, पिंड. पितरांना अर्पण घड्याळाच्या काट्यांच्या उलट दिशेने फिरून केले जाते, आणि देवांना जिथे "स्वाहा" म्हटले जाते, तिथे पितरांना "स्वधा" म्हटले जाते.

पुरोहित प्रत्येक वेळी तुम्हाला सांगतील. हे पाठ करून ठेवण्याची गरज नाही.

लहान प्रकार, आणि इतर परंपरा

पूर्ण प्रकार शक्य नसेल, तेव्हा स्मार्त परंपरा लहान प्रकाराने तो दिवस पाळते: होम आणि पिंडांशिवाय (संकल्प श्राद्ध), शिध्याने (आम श्राद्ध), किंवा भोजनाऐवजी पैशांनी (हिरण्य श्राद्ध). पितरांच्या स्थानी भोजन करण्यासाठी एकही ब्राह्मण येऊ शकत नसेल, तेव्हा ब्राह्मणांच्या आसनांवर दर्भ ठेवून विधी पार पाडला जातो; हेच चट श्राद्ध, ज्याला कर्नाटकात चटक श्राद्ध म्हणतात. आमच्या हिरण्य, आम आणि इतर लहान प्रकारांवरील लेखात प्रत्येक प्रकार समजावून सांगितला आहे. इतर परंपरा हाच दिवस त्याच वैदिक क्रमाने, आपापल्या वैशिष्ट्यांसह पाळतात: माध्व श्राद्ध, अय्यंगार श्रार्धम्, आणि उत्तर भारत आणि बंगालमधील श्राद्ध हे लेख पाहा.

किती वेळ आणि कोणती व्यवस्था

घरी केलेल्या श्राद्धाला प्रकारानुसार दीड ते अडीच तास लागतात; हिरण्य श्राद्ध याहून बरेच कमी वेळात होते. आमच्या पुरोहित खर्चाविषयीच्या लेखात सांगितल्याप्रमाणे, घरी केलेल्या नेहमीच्या वार्षिक श्राद्धासाठी दक्षिणा साधारणपणे ₹2,000 ते ₹8,000 असते, आणि ब्राह्मण भोजनाची व्यवस्था असेल तर जास्त. बुकिंग करताना पुरोहितांना तुमचे सूत्र (माहीत असल्यास), भोजन ब्राह्मणांना (भोक्त्यांना) वाढले जाईल की त्यांच्या आसनांवर दर्भ ठेवला जाईल, आणि संकल्पासाठी नावे व गोत्र सांगा. श्राद्धासाठी पुरोहित हवे असल्याची विनंती पाठवा.