స్మార్త శ్రాద్ధ విధానం: వార్షిక శ్రాద్ధం దశలవారీగా

స్మార్తుల పూర్తి వార్షిక శ్రాద్ధం (ఆబ్దికం) ఒక నిర్ణీత క్రమంలో జరుగుతుంది: మూడు తరాల పితృదేవతల పేర్లు చెప్పే శాస్త్రోక్త సంకల్పం, దేవతల స్థానంలో, పితృదేవతల స్థానంలో బ్రాహ్మణులను కూర్చోబెట్టడం, హోమం, మౌనంగా జరిగే భోజనం, అన్నపు ముద్దల సమర్పణ (పిండ ప్రదానం), చివరగా శాస్త్రోక్తంగా వీడ్కోలు. ఇది మరణ తిథి నాడు, మధ్యాహ్నం ప్రాంతంలో మొదలై అపరాహ్ణంలోకి సాగుతుంది; ప్రతి అడుగునూ పురోహితులే నడిపిస్తారు. కర్ణాటక, మహారాష్ట్ర, దక్షిణాదిలోని చాలా ప్రాంతాల స్మార్త పురోహితులు ఇప్పటికీ శ్రాద్ధ సందేహాలను తేల్చడానికి ఆధారపడే నియమ గ్రంథం ధర్మసింధు; అందులో చెప్పిన క్రమంలో ఏం జరుగుతుందో కింద ఇస్తున్నాం, వేద శాఖల మధ్య తేడాలు ఎక్కడున్నాయో కూడా చెబుతున్నాం. శ్రాద్ధం అంటే ఏమిటి, దాని రూపాలు ఏమిటి అనేవాటి కోసం ముందుగా మా శ్రాద్ధ కర్మ గైడ్ చూడండి.

వివరాలను మీ సూత్రమే నిర్ణయిస్తుంది

ప్రతి స్మార్త కుటుంబం ఏదో ఒక వేద శాఖకు చెందుతుంది; ప్రతి శాఖకూ ఈ కర్మ కోసం సొంత సూత్రం (విధి గ్రంథం) ఉంటుంది. కన్నడ, తమిళ, తెలుగు, మరాఠీ స్మార్త కుటుంబాల్లో ఎక్కువమంది వీటిలో ఒకదాన్ని, లేదా సామవేదీయ సూత్రాన్ని పాటిస్తారు:

• ఆపస్తంబ - కృష్ణ యజుర్వేద సూత్రం; దక్షిణాదిలో చాలా విస్తృతంగా పాటిస్తారు.
• బోధాయన - ఇది కూడా కృష్ణ యజుర్వేదమే; దీనిలో కర్మ మరింత విస్తృత రూపంలో ఉంటుంది.
• హిరణ్యకేశి - మరో కృష్ణ యజుర్వేద సూత్రం, ఆపస్తంబకు దగ్గరగా ఉంటుంది.
• కాత్యాయన - కాణ్వ, మాధ్యందిన కుటుంబాల శుక్ల యజుర్వేద సూత్రం; కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలలో ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.
• ఆశ్వలాయన - ఋగ్వేద సూత్రం.

కింద ఇచ్చిన క్రమం వీటన్నిటికీ ఒకటే. అవి వేరుపడే చోట్ల - అగ్ని విషయంలో, పిండాలు ఇచ్చే సమయంలో - ప్రతి శాఖ ఆచారాన్ని ధర్మసింధు నమోదు చేస్తుంది; మీ పురోహితులు మీ శాఖ ఆచారాన్ని పాటిస్తారు. తమిళ కుటుంబాలు తరచుగా ధర్మసింధుకు బదులు వైద్యనాథ దీక్షితీయం (వైద్యనాథ దీక్షితుల స్మృతి ముక్తాఫలం) ఆధారంగా నిర్ణయాలు తీసుకుంటాయి; క్రమం మాత్రం అదే.

శ్రాద్ధానికి ముందు

• బ్రాహ్మణులు. ధర్మసింధు ఉదహరించే భాగవత పురాణం (7.15.3) దేవతల స్థానంలో ఇద్దరిని (పితృదేవతలకు తోడుగా వచ్చే విశ్వేదేవతల కోసం), పితృదేవతల స్థానంలో ముగ్గురిని, లేదా ఒక్కో స్థానంలో ఒక్కరిని చెబుతుంది; ఎంత సంపన్న కుటుంబమైనా అంతకు మించకూడదని కూడా చెబుతుంది.
• నియమం. కర్త (శ్రాద్ధం చేసే వ్యక్తి), ఆహ్వానించిన బ్రాహ్మణులు ముందు రోజు రాత్రి ఉపవాసం ఉంటారు; ఆ రోజంతా నిగ్రహంగా గడుపుతారు: గొడవలు, గట్టిగా మాట్లాడటం ఉండవు, బ్రహ్మచర్యం పాటిస్తారు.
• వంట. భోజనాన్ని కర్త, ఆయన భార్య లేదా దగ్గరి బంధువులు వండుతారు; ఇనుము తప్ప ఏ లోహపు పాత్రలైనా వాడవచ్చు. బ్రాహ్మణులు భోజనం చేసి, పిండ ప్రదానం పూర్తయ్యే వరకు ఇంట్లో ఎవరూ తినరు; చిన్న పిల్లలకు వేరే చోట భోజనం పెడతారు.
• పేర్లు. తండ్రి శ్రాద్ధానికి తండ్రి, తాత, ముత్తాతల పేర్లు, గోత్రం సిద్ధంగా ఉంచుకోండి; తల్లి శ్రాద్ధానికి తల్లి, అవ్వ, ముత్తవ్వల పేర్లు. మీ శాఖలో వారిని ఎలా లెక్కిస్తారో మీ పురోహితులు చెబుతారు. ఏదైనా పేరు తెలియకపోతే, దానికి బదులు బంధుత్వాన్ని చెబుతారు.

ఎప్పుడు చేస్తారు

ధర్మసింధు పగటి సమయాన్ని పదిహేను ముహూర్తాలుగా విభజిస్తుంది. శ్రాద్ధాన్ని కుతప అనే ఎనిమిదవ ముహూర్తంలో మొదలుపెట్టి, అక్కడి నుండి ఐదు ముహూర్తాల్లో - మధ్యాహ్నం చివరి భాగం నుండి అపరాహ్ణంలోకి - చేస్తారు. ఉదయం, పూర్వాహ్ణం, సాయంత్రం, రాత్రి వేళల్లో పూర్తి శ్రాద్ధాన్ని అది నిషేధిస్తుంది. రోజును నిర్ణయించే తిథి సూర్యోదయం వేళ ఉన్నది కాదు, అపరాహ్ణంలో నడుస్తున్నది; అందుకే శ్రాద్ధ దినం క్యాలెండర్‌లో ఆ తేదీ పక్కన ముద్రించిన తిథికి భిన్నంగా ఉండవచ్చు. ఈ ఏడాది ప్రతి తిథికీ శ్రాద్ధ దినాన్ని మా పితృ పక్షం 2026 క్యాలెండర్ ఇస్తుంది.

కర్మ, దశలవారీగా

1. స్నానం, శుద్ధి. కర్త స్నానం చేసి, ఉతికిన బట్టలు కట్టుకుని, దర్భ ఉంగరం (పవిత్రం) ధరించి, ఆచమనం చేస్తారు.
2. సంకల్పం. జంధ్యాన్ని కుడి భుజం మీదకు మార్చుకుని, కర్త తన పితృదేవతల కోసం శ్రాద్ధం చేస్తానని సంకల్పం చెబుతారు; ప్రతి ఒక్కరినీ బంధుత్వం, గోత్రం, పేరుతో పేర్కొంటూ, ఏ రూపంలో చేస్తున్నారో - వండిన భోజనంతోనా, వండని సరుకులతోనా, డబ్బుతోనా - చెబుతారు.
3. బ్రాహ్మణుల పాదప్రక్షాళన. రెండు స్థలాలు సిద్ధం చేస్తారు: దేవతల స్థానం కోసం ఉత్తరాన చతురస్రాకారంలో ఒకటి, పితృదేవతల స్థానం కోసం దక్షిణాన గుండ్రంగా ఒకటి. బ్రాహ్మణుల పాదాలు కడుగుతారు; దేవతల స్థానానికి నీటిలో యవలు, పితృదేవతల స్థానానికి నువ్వులు వేస్తారు.
4. ఆసనాలు. దేవతల స్థానంలోని బ్రాహ్మణులు తూర్పు ముఖంగా, పితృదేవతల స్థానంలోని బ్రాహ్మణులు ఉత్తర ముఖంగా కూర్చుంటారు. దేవతల స్థానం పక్కన విష్ణు రూపంలోని అతిథి కోసం ఒక ఆసనం ఉంచుతారు.
5. ఆవాహన, అర్ఘ్యం. కూర్చున్న బ్రాహ్మణులలోకి ముందుగా విశ్వేదేవతలను, తర్వాత ముగ్గురు పితృదేవతలను ఆవాహన చేసి, అర్ఘ్యం (దర్భలు, పువ్వులు, యవలు లేదా నువ్వులతో కూడిన నీటి అర్పణ) ఇస్తారు. పితృదేవతల అర్ఘ్యాన్ని మూడు పాత్రల్లో సిద్ధం చేస్తారు. కొన్ని శాఖలు అర్ఘ్యానికి ముందు ఆవాహన చేస్తాయి, మరికొన్ని తర్వాత.
6. అతిథులకు సత్కారం. గంధం, ధూపం, దీపం, వస్త్రం సమర్పిస్తారు. వస్త్రం ఇవ్వలేకపోతే, జంధ్యం గానీ దాని విలువ గానీ తప్పక ఇవ్వాలని ధర్మసింధు చెబుతుంది.
7. హోమం (అగ్నౌకరణం). వండిన భోజనంలో కొంత భాగాన్ని అగ్నిలో హోమం చేస్తారు. ఆపస్తంబ కుటుంబాలు పవిత్రాగ్నికే ప్రాధాన్యం ఇస్తాయి; అది లేని కుటుంబం ఈ కర్మ కోసం అగ్నిని వెలిగిస్తుంది. ఆశ్వలాయన కుటుంబాలు గృహాగ్నిని వాడతాయి. అగ్నే లేని చోట, మనుస్మృతి (3.212) అనుమతించినట్లు, బ్రాహ్మణుని చేతిలో హోమం చేస్తారు (పాణి హోమం).
8. వడ్డన. భోజనం వడ్డించిన తర్వాత, కర్త దాన్ని శాస్త్రోక్తంగా పితృదేవతలకు సమర్పిస్తారు; ఆ మాటలు ఇలా ముగుస్తాయి: "పితృరూపుడైన జనార్దనుడు, వాసుదేవుడు ప్రీతి చెందుగాక."
9. భోజనం. బ్రాహ్మణులు మౌనంగా భోజనం చేస్తారు. కర్త పితృదేవతలను ఉద్దేశించిన మంత్ర భాగాలను పఠిస్తూ, ఏ లోటూ రాకుండా చూసుకుంటారు. అతిథులు ఉప్పు అడగవలసిన అవసరం ఎప్పుడూ రాకూడదని ధర్మసింధు ప్రత్యేకంగా చెబుతుంది.
10. తృప్తి చెందారా అని అడగడం. భోజనం తర్వాత అతిథులు తృప్తి చెందారా అని కర్త అడుగుతారు; తమ కోసం అర్పించేవారెవరూ లేని పితృదేవతల కోసం కొంచెం అన్నాన్ని నేల మీద చల్లుతారు (వికిరం).
11. స్వధా, అక్షయ్యం, దక్షిణ. బ్రాహ్మణులు "స్వధా" అనే ఆశీర్వచనం పలుకుతారు; అర్పణ ఎప్పటికీ తరగకూడదని కోరుతూ నీరు వదులుతారు (అక్షయ్యోదకం); దక్షిణ, తాంబూలం ఇస్తారు.
12. వీడ్కోలు. పితృదేవతలకు, దేవతలకు వీడ్కోలు పలుకుతారు (విసర్జనం).
13. పిండ ప్రదానం. పిండాలను - నెయ్యి, తేనె, నువ్వులు కలిపిన వండిన అన్నపు ముద్దలను - కొనలు దక్షిణం వైపు ఉండేలా పరిచిన దర్భల మీద ఉంచుతారు; సంకల్పంలో పేర్కొన్న మూడు తరాలకూ ఒక్కొక్కటి చొప్పున. ఆపస్తంబ, హిరణ్యకేశి ఆచారంలో ఇది ఇక్కడిలాగే వీడ్కోలు తర్వాత వస్తుంది; ఆశ్వలాయన కుటుంబాలు పిండాలను ముందుగానే, భోజనం తర్వాత బ్రాహ్మణులు నోరు పుక్కిలించుకునే సమయంలో ఇస్తాయి. ఆపస్తంబ ఆచారంలో మధ్య పిండాన్ని సంతాన ఆశీర్వాదంగా కర్త భార్యకు ఇవ్వవచ్చు; లేకపోతే పిండాలను ఆవుకు, బ్రాహ్మణుడికి, అగ్నికి లేదా నీటికి ఇస్తారు.
14. కాకి, కుటుంబ భోజనం. కాకుల కోసం ఒక భాగం పెడతారు; తర్వాత మిగిలినదాన్ని కుటుంబం తింటుంది - దాన్ని మామూలు మిగులు అన్నంగా కాదు, పితృదేవతల ఆశీర్వాదంగా భావిస్తారు.

కర్మ మొదట్లో, మధ్యలో, చివర్లో విష్ణువును స్మరిస్తారు; మాటల్లో గానీ చేతల్లో గానీ ఏ లోపం జరిగినా అది పరిపూర్ణం కావాలని ప్రార్థిస్తారు. కచ్చితమైన పద్ధతిలో తర్పణం (నువ్వులతో నీటి అర్పణ) మరుసటి రోజు ఉదయం చేస్తారు; కుటుంబ ఆచారాన్ని బట్టి అది శ్రాద్ధానికి ముందు కూడా రావచ్చు; ఈ రోజుల్లో చాలా ఇళ్లలో అదే రోజు చివర్లో చేస్తున్నారు. దాని గురించి మా తర్పణ గైడ్ వివరిస్తుంది.

శాఖల మధ్య తేడాలు ఎక్కడ

విషయం	ఏం మారుతుంది
పిండాలు ఎప్పుడు ఇస్తారు	వీడ్కోలు తర్వాత (ఆపస్తంబ, హిరణ్యకేశి), లేదా ముందుగా, భోజనం తర్వాత (ఆశ్వలాయన)
అగ్ని	పవిత్రాగ్ని లేదా ప్రత్యేకంగా వెలిగించిన అగ్ని (ఆపస్తంబ), గృహాగ్ని (ఆశ్వలాయన), లేదా అగ్ని లేని చోట బ్రాహ్మణుని చేయి
ఆవాహన	కొన్ని శాఖల్లో అర్ఘ్యానికి ముందు, మరికొన్నిట్లో తర్వాత
పిండాల సంఖ్య	ధర్మసింధు చెప్పే వార్షిక రూపంలో మూడు; కొన్ని యజుర్వేదీయ కుటుంబాలు ఆరు ఇస్తాయి, బోధాయన కుటుంబాలు ఇంకా ఎక్కువ

జంధ్యం, అది ఎందుకు మారుతూ ఉంటుంది

కర్మ జరిగినంతసేపూ కర్త తన జంధ్యాన్ని రెండు స్థానాల మధ్య మారుస్తూ ఉంటారు; మొదటిసారి కర్తగా కూర్చున్నవారికి ఇదే అన్నిటికంటే గందరగోళంగా అనిపిస్తుంది. నియమం సులభమే:

• ఎడమ భుజం మీద (సవ్యం) - దేవతలను ఉద్దేశించిన ప్రతి పనికీ, అతిథులుగా బ్రాహ్మణులను ఉద్దేశించిన ప్రతి పనికీ: వారికి నమస్కరించడం, వడ్డించడం, తాంబూలం ఇవ్వడం.
• కుడి భుజం మీద (అపసవ్యం, ప్రాచీనావీతం అని కూడా అంటారు) - పితృదేవతలను ఉద్దేశించిన ప్రతి పనికీ: సంకల్పం, వారి అర్ఘ్యం, పిండాలు. పితృదేవతలకు అర్పణలు అప్రదక్షిణంగా తిరుగుతూ చేస్తారు; దేవతలకు "స్వాహా" అనే చోట పితృదేవతలకు "స్వధా" అంటారు.

ప్రతిసారీ పురోహితులు మీకు చెబుతారు. మీరు దాన్ని కంఠతా పట్టవలసిన అవసరం లేదు.

చిన్న రూపాలు, ఇతర సంప్రదాయాలు

పూర్తి రూపం సాధ్యం కానప్పుడు, స్మార్త సంప్రదాయం ఆ రోజును ఒక చిన్న రూపంతో నిలబెడుతుంది: హోమం, పిండాలు లేకుండా (సంకల్ప శ్రాద్ధం), వండని సరుకులతో (ఆమ శ్రాద్ధం), లేదా భోజనానికి బదులు డబ్బుతో (హిరణ్య శ్రాద్ధం). పితరుల స్థానంలో భోజనం చేయడానికి ఏ బ్రాహ్మణుడూ రాలేనప్పుడు, బ్రాహ్మణుల ఆసనాల్లో దర్భలు ఉంచి కర్మను జరిపిస్తారు; కర్ణాటకలో దీన్నే చటక శ్రాద్ధం అంటారు. ఒక్కోదాన్ని మా హిరణ్య, ఆమ, ఇతర చిన్న రూపాల గైడ్ వివరిస్తుంది. ఇతర సంప్రదాయాలు అదే రోజును అదే వైదిక క్రమంతో, తమదైన ప్రాధాన్యాలతో పాటిస్తాయి: మాధ్వ శ్రాద్ధం, అయ్యంగార్ల శ్రార్ధం, ఉత్తర భారతదేశంలో, బెంగాల్‌లో శ్రాద్ధం చూడండి.

సమయం, ఏర్పాట్లు

ఇంట్లో చేసే శ్రాద్ధానికి, రూపాన్ని బట్టి గంటన్నర నుండి రెండున్నర గంటలు పడుతుంది; హిరణ్య శ్రాద్ధానికి చాలా తక్కువ సమయం పడుతుంది. ఇంట్లో చేసే సాధారణ వార్షిక శ్రాద్ధానికి దక్షిణ సాధారణంగా ₹2,000 నుండి ₹8,000 వరకు ఉంటుంది; బ్రాహ్మణ భోజనం ఏర్పాటు చేస్తే ఎక్కువవుతుంది - మా పురోహితుల దక్షిణ గైడ్ దీన్ని వివరిస్తుంది. బుక్ చేసేటప్పుడు, మీకు తెలిస్తే మీ సూత్రం, బ్రాహ్మణులకు (భోక్తలకు) భోజనం ఉంటుందా లేక వారి ఆసనాల్లో దర్భలు ఉంచుతారా, సంకల్పానికి పేర్లు, గోత్రం పురోహితులకు చెప్పండి. శ్రాద్ధానికి పురోహితులను అడగండి.